تصوف چیست؟

مبانی نظری تحقیق

2-2-1- تصوف

در ابتدای این بحث لازم است توضیح مختصری در خصوص تفاوت تصوف با عرفان ارائه گردد. در واقع کسانی که به گوهر راستین عرفان دست یافته‌اند، اهل تظاهر و به دنبال اسم، رسم و عنوان نبوده‌اند و تنها از این‌که در خلوتِ روح خود، با محبوب خویش اُنس داشته باشند، غرق لذّت می‌شدند (مصباح یزدی،1390، ص32). با این وجود، چون تصوف به جنبه‌ی اجتماعی و عرفان به جنبه‌ی ‌شناختیِ اهل کشف و شهود اشاره دارد، و هر دو پیرامون یک موضوع بحث می‌کنند، به کار بردن آنها به جای یکدیگر ممانعتی نخواهد داشت. تصوف را می‌توان درون‌گرایی، یا تشدید ایمان و عمل اسلامی توصیف کرد، محقینِ معاصر اعتقاد دارند که، به احتمال قوی، معنی اصلی و اولیه‌ی این واژه، پشمینه‌پوشی است. پوشیدن لباسهای زبر وخشن، در واقع نمادی از زندگی سخت، دوری از تن‌پروی، تن آسایی و لذّت پرستی است. بعدها این واژه برای نامیدنِ گروهی از افراد به کار رفت که وجه تمایز آنها از دیگر مسلمانان، تأکید بر برخی تعالیم و اعمال خاصِ قرآن و پیامبر بود (پروین، 1388، ص61). در کل صوفیه خود را آن دسته از مسلمانان دانسته‌اند که ندای خداوند را برای درکِ حضورش، هم در عالم و هم در نفس جدی می‌گیرند. در واقع آنها باطن‌گروی را بر ظاهر‌گروی، تأمل را بر تعمُل، رشدِ معنوی را بر شریعت‌پرستی، و پرورش و تزکیه‌ی نفس را بر تعاملات اجتماعی ترجیح می‌دهند (همان، ص62).

 2-2-2- زمینه‌ی ‌اسلامی تصوف

تصوف همان روح اسلام است، این یکی انگاشتن تصوف با روح اسلام در حدیث مشهوری از پیامبر به نام حدیثِ جبرییل نشان داده شده‌است. طبق این حدیث، پیامبر (ص)، به همراه تنی چند از صحابه‌اش دور هم نشسته‌بودند، که مردی وارد شد و از پیامبر سؤالاتی پرسید. پس از خروج آن مرد، پیامبر به صحابه‌اش فرمود که، این شخص جبرییل بود،  آمده‌بود به آنها دینشان را تعلیم دهد. با در نظر گرفتن آن پرسش و پاسخ‌ها، می‌توان فهمید که اسلام سه بعد دارد و این سه بعد نیز مفاهیم و مضامین ثابت قرآن هستند: اسلام، ایمان و احسان. اسلام همان ارکان پنجگانه و شریعت، ایمان همان اصول سه‌گانه و آموزه های اعتقادی، را شامل می‌شود، اما احسان به قلمرو صوفیان مربوط میشود (پروین،1388،ص38). جهت رو شن‌تر شدن بحث، به بررسی تقسیم سه تاییِ اسلام می‌پردازیم. در واقع اسلام سه سطح دارد، بیرونی‌ترین سطح مربوط به شریعت است و شریعت نیز به منزله‌ی جسم اسلام است. سطح عمیق‌تر اسلام به ایمان مربوط می‌شود و به ساحت ذهن مربوط می‌شود، نه عمل، نه فهم و نه هر دو توأمان برای انسان کافی نیست، بر عمل و فهم باید به گونه‌ای تکیه کرد، که کمال انسانی را در پی داشته‌باشد، این سطح به حوزه‌ی احسان مربوط است و جهتش متوجه طریقی است که تقرب و نزدیکی به خدا را در پی دارد. به تدریج سه بعد مورد اشاره در حدیث جبرییل به عنوان ابعاد متمایز و کاملاً مرتبط به هم، به درون جامعه انعکاس یافتند، اما احسان در حکم یک امر معنوی باطنی، در سطح فردی در دل تمام مسلمانان که  صرفاً برای خدا دین‌ورزی می‌کنند یافت می‌شود و در سطح اجتماعی، بین کسانی که صوفی نامیده می‌شوند، نمود داشته‌است (همان، ص47). به این دلیل است که بزرگان صوفی، خود را مسلمانان اصیل و حقیقی می‌دانستند چرا‌که خودشان را وقف اجرای فرامینی کرده‌اند که خدا و پیامبر (ص)، از بشر خواسته‌اند. در واقع می‌توان تصوف را  نشان‌دهنده‌ی قلب جاودان اسلام، بعد درونی وحی ابلاغ شده به پیامبر دانست، نه یک شکل دلخواه از فلسفه‌ی رمز و راز. به همین خاطر است که تصوف را تصوف اسلامی می‌نامند (گئوففروی[1]، 2010، ص1).

مطلب مشابه :  معروفترین داروهای اعتیاد آور کدامند؟

[1] . Geoffrey