تعریف نظارت و راهنمایی آموزشی به روش روانشناختی

نظارت و راهنمایی آموزشی

به دلایل شگرف تحولات، اطلاعاتی، اقتصادی و اجتماعی و در نتیجه تغییرات مهم مدیریت، سازمان، برنامه و روشهای انجام فعالیتهای گوناگون، تخصصی و پیچیده تر شدن برنامه های آموزش و توسعه ایجاد سازمان ها و مؤسسات مختلف، روز به روز اهمیت نظارت، کنترل و راهنمایی بیشتر آشکار می شود. نظارت و کنترل از جمله وظایف مهم مدیران و رهبران مؤسسات و سازمان ها است که میزان پیشرفت در هدفها را اندازه گیری می کند و سبب تشخیص به موقع انحرافات و انجام اقدامات اصلاحی یا تغییرات در سازمان می شود .

اصطلاحات کنترل و نظارت معمولا به طور مترادف به کار گرفته می شود .این دو اصطلاح دارای معانی متفاوتی هستند، ولی کاملا به هم مربوط و وابسته اند. نظارت و کنترل یعنی بازدید و مراقبت از طرز پیشرفت اجرای عملیات از طریق مقایسه با وضع مطلوب و تغییر عملیات به منظور جلوگیری از انحراف از تحقق اهداف سازمان(میرکمالی،1383 ص 297). تعریف فوق از دو قسمت تشکیل شده است : قسمت اول کسب اطلاعات از طریق مشاهده و بررسی وضع موجود و تعیین پیشرفت کارها در مقایسه با وضع مطلوب است که نظارت نامیده می شود و قسمت دوم به معنی بازگردانیدن سیستم به شکل درست و مطلوب آن از طریق کارهای تصحیح کننده که یک جریان عملیاتی و اجرایی است.

نظارت مهم تر و مقدم بر کنترل می باشد، زیرا نظارت یک امرمشاهده ای و پژوهشی برای یافتن انحرافات است، چنانچه انحرافی مشاهده نشود، نیاز به کنترل نیست. لذا با نظارت درست، دقیق و مستمر، نیاز به کنترل نخواهد بود .در واقع نظارت بستر عملی کنترل است که تضمین صحت و تناسب جهت ،کیفیت و نتایج عملکرد سیستم را فراهم می آورد و اعمال درست نظارت، دقیق و مستمر، نیاز به اعمال کنترل نخواهد بود. در واقع نظارت بستر عملی کنترل است که تضمین صحت و تناسب جهت، کیفیت و نتایج عملکرد سیستم را فراهم می آورد و اعمال درست نظارت، قابلیت ویژه ای را در راستای تأمین و تضمین سلامت و اثربخشی سازمان موجب می شود. نظارت و ارزیابی تلاشی است مستمر، دراز مدت و کل نگردر گستره سیستم که در یک بستر تعاملی با محیط درون و بیرون سیستم به گردآوری اطلاعات، تشخیص و ارائه بازخورد می پردازد(ترک زاده ،1387).

2-2-1-1- تعریف نظارت و راهنمایی آموزشی[1]

درباره تعریف دقیق واژه نظارت و راهنمایی آموزشی  و توصیف آن، به علت وجود تفاوت در جهت‌گیری‌ها، گرایشات، ادراکات، فهم و آشنایی با بعضی از جنبه های این چارچوب و نیز تجزیه و تحلیل محتوای آن، توافق وجود ندارد. درش به نقل از هیسمان اوغلو و هیسمان اوغلو[2](2010) نظارت و راهنمایی آموزشی را به عنوان فرایندی پویا که منجر به مطالعه و اصلاح تمامی عوامل مؤثر بر وضعیت آموزش و پرورش می‌شود، تعریف می کند. ‌کلمنستر و همکاران[3] (2007 ص2) نظارت و راهنمایی آموزشی را ارائه راهنمایی و بازخورد درباره‌ی مسائل بهسازی شخصی، حرفه‌ای و آموزشی که در زمینه تجارب کارآموزان رخ می دهد، تعریف می‌نمایند.

زپیدا[4](2007 ص 29) نظارت و راهنمایی آموزشی را به عنوان آنچه که با هدف ارتقاء رشد، بهسازی، تعامل، مشکل گشایی بدون عیب و نقص و تعهد به ایجاد توانایی و ظرفیت در معلمان انجام می شود، تعریف می کند. به عبارت ساده تر نظارت و راهنمایی آموزشی کار حرفه ای با معلمان جهت تعیین هرچه بهتر کار کردن در کلاس درس و آنچه که نیاز به اصلاح دارد، می باشد. اکسون و گال[5](1997 ص40)، نظارت و راهنمایی در مدارس را به عنوان فرایندی که به جای دستوری و استبدادی بودن ، مشارکتی، تعاملی و دموکراتیک است توصیف می کنند. وایلز و باندی[6](2000) نظارت را به عنوان نقش رهبری عمومی و نقش ایجاد هماهنگی میان تمام فعالیتهای مدرسه که مرتبط با یادگیری می باشند، توصیف می کنند.تعاریف کنونی نظارت و راهنمایی آموزشی بر خدمت، همکاری و مردم سالاری تأکید دارند و روی رفتار ناظران آموزشی، در کمک به معلمان، نهایتاً به منظور منتفع شدن دانش‌آموزان(بهبود یادگیری آنان) متمرکز هستند(اولیوا و پاولز[7]، 2004ص 11-10).

مطلب مشابه :  معروفترین داروهای اعتیاد آور کدامند؟

از نظر اولیوا و پاولز (2004ص 11) نظارت را وسیله‌ای برای ارائه کمک به معلمان در یک محیط علمی، مشارکتی وحرفه ای؛ کمک های تخصصی برای بهبود آموزش و در نتیجه پیشرفت دانش‌آموزان است. از نظر آنان نظارت آموزشی  خدمت به معلمان به شکل گروهی و انفرادی و کمک به آنها جهت بهبود آموزش است . از نظر آنان دو واژه خدمت و کمک در این تعریف مهم می باشند. بنابراین، نظارت و راهنمایی آموزشی فرایندی پویا و مبتنی بر شناخت کل‌نگر قابلیت‌های معلمان و شرایط و اقتضائات محیطی است که یادگیری و رشد مستمر معلمان را ترغیب نموده و فرصت‌هایی را برای تعامل و مشارکت حرفه‌ای آنان به منظور توسعه برنامه درسی و ارتقاء کیفیت یادگیری فراگیران فراهم می‌‌نماید.

نظارت و راهنمایی آموزشی نیز همچون سایر مفاهیم علوم انسانی به تعداد صاحبنظران این حوزه دارای تعریف می باشد ؛ چرا که هر کدام از صاحبنظران این حوزه از یک دید خاص و توجه به ابعادی ویژه، این مقوله را مورد نظر قرار داده اند. با این شرح در زیر به تعدادی از این تعایف اشاره می شود : نظارت و راهنمایی آموزشی در فرهنگ تعلیم و تربیت چنین تعریف شده است : کوشش های مسؤلان منتخب مدرسه برای راهنمایی و هدایت معلمان و دیگر کارکنان آموزشی در اصلاح آموزش و روش های تدریس که مستلزم تحریک رشد و پیشرفت حرفه ای معلمان، انتخاب هدفهای آموزشی و تجدید نظر در آنها، مواد آموزشی، روشهای تدریس و ارزشیابی آنهاست(گود[8] ،1973ص 214-216).

مارکس و استوپس[9](1971ص 93) هر گونه فعالیتی که عمدتاً برای اصلاح آموزش در کلاس درس صورت گیرد را در حوزه ی نظارت و راهنمایی آموزشی تلقی می کنند . رابینسون[10] (2007) در تحلیل مفهوم نظارت و راهنمایی آموزشی، آن را چنین تعریف می کند :نظارت و راهنمایی فرآیندی آموزشی است که در آن کسی  که دارای علم و مهارت بیشتری است مسئولیت آموزش فرد دیگری را که کمتر واجد این عناصر است بر عهده می گیرد.

همچنین هاریس[11](1963) نظارت و راهنمایی آموزشی را بدین صورت تعریف می کند: نظارت آموزشی کارکنان مدرسه بر افراد و حتی اشیاء، به منظور اداره وکنترل مدرسه یا تغییر برنامه های آموزشی صورت می گیرد و به طور مستقیم در نیل به هدفهای اسامی آموزشی مدرسه تأثیر دارد(به نقل از نیکنامی، 1387 ص 215). وایلز(1382)[12]، نظارت و راهنمایی آموزشی را فرایند، اصلاح برنامه ی درسی، اصلاح روشهای تدریس و آموزش ضمن خدمت، مواد کمک آموزشی در تدریس، ارزشیابی مؤثر افزایش مشارکت جامعه در رشد و توسعه برنامه های مدرسه، و اصلاح شرایط یادگیری می داند. گوردن[13] نظارت و راهنمایی را فرایند کمک مستقیم به معلمان، توشعه برنامه درسی، رشد کارکنان، بالندگی گروهی و پژوهش های عملیاتی                    می داند(خورشیدی، 1382ص 256). آچسون وگیل[14](1992ص 130)، در تعریف نظارت و راهنمایی چنین بیان می دارند:

مطلب مشابه :  تعریف نظری پرخاشگری و خشم وعصبانیت از منظر روانشناختی

نظارت همکاری با افراد است، به جای مستقیم بودن تعاملی است ، به جای اقتدار منشانه مردم سالارانه است ، به جای ناظرمحوری ، معلم محور است . هدف از نظارت و راهنمایی آموزشی به زعم کوموسکی(1997)، چنین بیان شده است :نظارت و راهنمایی آموزشی، فرایند رهبری با هدف نهایی بهبود آموزش درس است(جوزف و باندی، 2004).

با توجه به تعاریف فوق می توان نظارت و راهنمایی آموزشی را یک فرایند تعاملی جهت اصلاح برنامه درسی، روش های تدریس، ارزشیابی مؤثر هماهنگی بین عوامل آموزشی مثل معلم، دانش آموز و برنامه درسی، و عوامل غیر آموزشی مانند تجهیزات و وسایل کمک آموزشی و مسائل کارکنان که منجر به بهبود فرآیند یاددهی و یادگیری می شود تعریف کرد. به عبارت بهتر می توان گفت نظارت و راهنمایی آموزشی عبارت است از مجموعه اقداماتی حرفه ای و تخصصی است که مدیریت، معلمان و کارکنان مدرسه به گونه ای طرح ریزی شده در تعامل با همدیگر انجام می دهند تا موجب بهبود کیفیت و اثربخشی فرایند یادگیری و در نهایت بهسازی و ارتقای سطح عملکرد و اثربخشی مدرسه شود.

2-2-1-2- تاریخچه نظارت و راهنمایی آموزشی

نظارت و راهنمایی آموزشی تحولات بسیاری را به خود دیده است به نحوی که در هر  برهه ای از زمان بر موضوعی ویژه از نظارت و راهنمایی آموزشی تأکید گردیده است به گونه ای که هدف نظارت و افراد درگیر و مسئول در این برنامه در هر برهه متفاوت می باشند. جدول شماره ی(2-1) سیر تکاملی این موضوع را نشان می دهد.

 

 

جدول شماره (2-1): تکامل نقش نظارت و راهنمایی آموزشی

دوره نوع نظارت هدف افراد مسئول
1850-1620 بازرسی اجرای قوانین، یافتن کمبودها والدین، روحانیون، اعضای انجمن
1910-1850 بازرسی – پیشرفت آموزشی اجرای قوانین کمک به پیشرفت معلم مدیران کل، مدیران مدارس
1930-1910 علمی ، دیوان سالار بهبود آموزش، اثربخشی مدیران مدارس، ناظران، آموزشی عمومی و تخصصی  ادارات
مرکزی1950-1930 روابط انسانی، مردم سالارانه بهبود آموزش مدیران مدارس، ناظران
آموزشی عینی نگر(بالینی) ادارات مرکزی
راهنمایان آموزشی روابط انسانی منابع انسانی و مردم سالارانه ویژه مدارس
1980 علمی، عینی نگر، روابط انسانی، بهبودآموزش، رضایت ناظران آموزشی   اداره
مرکزی تاکنون مدرسه ای مردم سالارانه،مشارکتی معلمان ، درک وقایع راهنمایان آموزشی
مربی ، مشاور ، همکاری گروهی ، کلاسی همکاران مدرسه ، مربیان
هنرگرا ، منابع انسانی ، بوم شناختی و تفسیری مشاوران

اقتباس از اولیوا و پاولز[15] (2004ص 5)

[1]. Instructional Supervision

[2] .Hismanoglu & Hismanoglu

[3] .Kilminster et al

[4]. Zepeda

[5] .Acheson & Gall

[6] .Wiles & Bondi

[7] .Oliva & Pawlas

[8] .Good

[9] .Marks & Stopes

[10] .Rabinson

[11] .Hares

[12]. Wiles

[13] .Gordon

[14] .Acheson & Gail

[15]. Pawals & Oliva