شایستگی چیست و چه اهمیتی در سازمان ها دارد؟

شایستگی

شاید واژه شایستگی جدید و مد روز باشد ، اما مفهوم آن قدیمی است . مدت های مدیدی است که مسائلی همچون شخصیت و تفاوت های فردی و رفتارهای سازمانی مورد علاقه روانشناسان بوده و روان سنجان نیز درباره ویژگی های شخصیتی ، هوش و دیگر توانایی ها بحث هایی فراوانی را مطرح کرده اند (زنجانی، 1389) . کریستد(1998) بر این باور است که رویکرد شایستگی، رویکردی جدید در منابع انسانی نیست و رومی ها، در تلاش برای دستیابی به صفات جزئی و تفصیلی سرباز خوب رومی از آن استفاده می کردند. در هر حال متدولوژی مبتنی بر شایستگی به شکل مدون و امروزی توسط شرکت هی_ مکبر که موسس آن دیوید مک کللند روان شناس برجسته دانشگاه هاروارد بود، در اواخر دهه 1970 ارائه شد. مک کللند، کار را با تعریف متغیر های شایستگی آغاز کرد که می توانستند عملکرد شغلی را پیش بینی کنند و تحت تأثیر جنسیت، نژاد یا عوامل اجتماعی و اقتصادی قرار نمی گرفتند(مطلبی، 1386). وی مفهوم شایستگی را به عنوان ویژگی های رفتاری و روان شناختی که با پیامدهای موفق در کار و زندگی مرتبط می باشد مورد توجه قرار دارد، سپس بویاتزیس در مقاله ای با عنوان «مدیر شایسته مدلی برای عملکرد موثر» کاربرد مفهوم شایستگی را در حوزه مدیریت منابع انسانی گسترش داد( دهقانان،1385؛ شصتی،1389).

با بررسی ادبیات موضوع شایستگی و بررسی تعاریفی که در مورد شایستگی ارائه شده است ، اولین چیزی که به خوبی مشخص می شود ، فقدان تعریف واحد و اصطلاح شناسی مشخص و معین در مورد شایستگی و معنی و مفهوم آن است اما معمولا  ویژگی های مشترکی بین این تعاریف وجود دارد. (شصتی، 1389و لاولر،1994).

تعاریف گوناگونی از شایستگی ارائه شده که بدان ها پرداخته خواهد شد:

شایستگی در لغت به عنوان در خور ، سزاوار ، کفایت کننده ، قابل پذیرش ، توانا ، آمادگی کافی برای وارد شدن به حرفه خاص مطرح شده است و ارتباط مستقیمی با داشتن گواهی در آن حرفه دارد ( مومنی مهموئی و دیگران ، 1387). روانشناسان شایستگی  را محرک ، ویژگی یا مهارت برجسته تعریف کرده اند که منجر به عملکرد شغلی بهتر می شود (دیانتی و عرفانی ، 1388) . شایستگی شامل توانایی ، مهارت ، دانش  و خصوصیاتی شخصی است که اگر به صورت بالفعل  در فرد بروز کند ، سبب موفقیت او در جایگاه شغلی خود می شود و عامل اثربخشی در شغل او است ( صالحی و دیگران، 1390).

شایستگی ، ترکیبی است از دانش، رفتار و مهارت های صریح وضمنی که توانایی و ظرفیت اجرای اثربخش وظایف را به افراد می دهد(دراگانیدس و دیگران ،2008) . یا مبتنی بر شایستگی های  هوشی بر اساس دیدگاه بویاتزیس و رأتی (2009) ترکیبی است از شایستگی  عاطفی، شایستگی اجتماعی، و شایستگی شناختی.

مطلب مشابه :  عوامل و شاخص های مهم و موثر بر ارزیابی

ازنظر مشهودی (1389) شایستگی آن دسته از قابلیت های شخصی است که فرد را قادر می سازد وظایفی را که بر عهده دارد با موفقیت به انجام رساند . مطلب اصلی(1386)شایستگی را ترکیبی از دانش، رفتار و مهارت های صریح و ضمنی می داند که به شخص ، نیروهای بالقوه برای اثربخشی در عملکرد کاری را می دهد. کرمی (1386) بیان می کند که اصطلاح شایستگی برای توصیف مجموعه ای  از رفتارها که ترکیب واحدی از دانش ، مهارت ، توانایی ها و انگیزه ها را منعکس مکند . وبا عملکرد در یک نقش سازمانی مرتبط است، به کار می رود و

زنجانی ( 1389) .

مرسمن و همکاران  (2003) و باون- کلولی، فارلی و کلولی  (2005) شایستگی را توانایی استفاده و بکار بردن مهارت، دانش، نگرش ها وارزش ها مطابق با استاندارد عملکرد لازم در یک حوزه خاص تعریف نموده اند.شایستگی مجموعه ای از دانش، مهارت، نگرش ها ، شاخصه های مرتبط به هم که برای حصول موفقیت آمیز به وظایف محوله یا مسئولیت های شغلی لازم می باشند(آماتتی و کارنس ، 2009). بویاتزیس،(2009و 1982)اظهار می دارد که شایستگی به طور کلی بر روی صفات و ویژگی های اساسی یک شخص تاکید دارد. این صفات می تواند نگیزش، رفتار ،نگرش، مهارت و تصور فرد از نقش اجتماعی و یا مجموعه ای از دانش باشد که فرد در انجام کار ها و فعالیت ها مورد استفاده قرار می دهد. و به صورت علت و معلولی به عملکرد شغلی موثر وابسته هستند.

شایستگی ها گستره ای را برای ارزیابی دانش مهارت و انگیزش متصدی شغل ارائه می دهد که به انجام موثر ارزیابی عملکرد کمک می کند، به عبارت دیگر آنچه در ارزیابی عملکرد مهم است شناسایی نقاط قوت و ضعف رفتار\های فرد و انجام برنامه  های توسعه ای برای تبدیل ضعف ها به قوت هاست. ضمن بررسی تعاریف مختلف شایستگی نتیجه می گیرد که از تعاریف نکات قابل استخراج است:

الف ) شایستگی ها عبارت است از : ویژگی های یک فرد که عملکرد یا رفتار را در کار مشخص می کنند.

ب) شایستگی ، ارتباط تنگاتنگ و مستقیمی  با عملکرد موثر یا برتر دارد و موجب تمایز افراد با عملکرد برتر از افراد با عملکرد ضعیف یا متوسط می شود.

مطلب مشابه :  چه عواملی باعث افسردگی فرد می شوند ؟    

ج) شایستگی مفهوم عامی دارد که می تواند تمامی خصیصه های فردی ، نگرشها ، ارزشها ،دانش ، مهارت، توانایی و موارد مشابه را در برگیرد .

یکی از دلایل شفاف نبودن مفهوم شایستگی و ارائه تعاریف مختلف در این زمینه عدم تمایز میان دو مفهوم زمینه های شایستگی و شایستگی های مرتبط با افراد است . زمینه های شایستگی بیانگر فعالیت هایی هستند که فرد در آن شایستگی دارد در حالی که شایستگی های مبتنی بر فرد مجموعه صفاتی هستند که به فرد توانایی را می دهد تا در زمینه خاصی شایستگی داشته باشد، در واقع زمینه های شایستگی اغلب مبتنی بر شغل هستند  در حالی که اساسا شایستگی ها مبتنی بر فرد می باشند( دهقانان،1385).

پری (1996) معتقد است که شایستگی مجموعه ای از الگو های رفتاری است که متصدی شغل نیاز است تا به منظور انجام وظایفش به طور شایسته ، آنها را در منصب خود داشته باشد. اهمیت خاص تعریف در این عبارت است که شایستگی مرتبط با رفتار افراد می باشند. مضاف بر آنکه ، این بعد رفتاری است که مرتبط با عملکرد شغل می باشد( اسدی فرد، خائف الهی و رضائیان، 1390) .

با توجه به مطالب بالا و بر این اساس میتوان شایستگی را به عنوان مجموعه ای از الگو های رفتاری ( اسدی فرد، خائف الهی و رضائیان، 1390)که بر اساس مهارت، دانش، نگرش و ارزش ها می باشد (مرسمن و همکاران (2003) و باون- کلولی، فارلی و کلولی (2005))که وسیله ای برای دسترسی به هدف و در نتیجه عملکرد برتر در شغل محوله می باشد(آماتتی و کارنس، 2009 و کاسکا و استاک( 2005)). در همه تعاریف ارائه شده آنچه زمینه ای مشترک داشت  وجود عواملی نظیر دانش، مهارت و نگرش و توانایی به چشم می خورد که خود نشان از اهمیت داشتن این مولفه ها آن هم در حد مطلوب برای فرد را نشان  میدهد.

با تعاریف شایستگی، چنین به نظر می رسد که شایستگی همانند چتری است که هر چیزی را به گونه ای مستقیم یا غیر مستقیم بر روی عملکرد شغلی تاثیر داشته باشد، در بر می گیرد. به عبارت دیگر، شایستگی تصویری از یک انسان رشد یافته را نشان می دهد که برای انجام یک شغل، آمادگی های کامل را از هر جهت داشته باشد. در حقیقت شایستگی نوعی نگرش سیستمی به کارکنان داردکه همه صفات، ویژگی ها، مهارت ها و نگرش ها در ارتباط با اثر بخشی در انجام وظایف و مسئولیت ها را شامل می شود(دیانتی و عرفانی،1388).