فسخ قرارداد به چه معناست و چه احکامی داره؟ "

 

یش از اینکه به طور اختصاصی به فسخ قرارداد و آثار اون بدیم باید با دو معنی حقوقی آشنا شیم: عقود لازم و عقود جایز.

 

عقود لازم

«قراردادهای لازم» قراردادهایی هستن که هیچکدام از متعهدین حق برهم زدن اونا رو ندارن (مگه در موارد معدود و مشخص شده در قانون). در این قراردادها تا زمانی که باعث قانونی به وجود نیامده باشه، قرارداد پابرجاست و دو طرف باید به تعهدات خود عمل کنن و نمی تونن به هیچ بهونه ای از انجام قرارداد سرباز زنند. از نمونه های این قراردادها میشه به قرارداد اجاره، نکاح و خریدوفروش اشاره کرد.

عقود جایز

«عقود جایز» قراردادهایی هستن که در اونا، هر کدوم از دو طرف می تونن هر زمان که بخوان بی اینکه به دلیل یا هرگونه تشریفات خاصی نیاز داشته باشن، اونو برهم بزنن.

از نمونه های مهم عقد جایز، قرارداد وکالته. وقتی شما به کسی واسه انجام کاری وکالت میدید، می تونین هر موقع که خواستین اونو عزل کنین. وکیل هم هر موقع که خواست می تونه از وکالت بی خیال شو و اینطوری، بی هیچ سختی خاصی رابطه قراردادی شما تموم می شه.

البته باید توجه کنین که منظور از عقد جایز این نیس که دو طرف هر موقع خواستن به تعهدات شون عمل کنن، بلکه تا زمانی که رابطه قراردادی پابرجاست، دو طرف مجبور به انجام وظایف خود برابر با قرارداد هستن، اما هرزمانی که خواستن می تونن قرارداد رو پایان دن.

لازم به ذکره که غالب قراردادها لازمن و تنها موارد معدودی از قراردادهای جایز داریم.

فسخ قرارداد

حال که با عقود لازم و جایز آشنا شدیم، می تونیم از فسخ قرارداد صحبت کنیم. فسخ قرارداد یکی از راه های ارادی انحلال و پایان ی قرارداده: یعنی دو طرف یا یکی از اونا این حق رو دارن که درمورد باقی موندن یا از بین رفتن قرارداد تصمیم بگیرن.

گفتیم که در عقود جایز این حق و اختیار همیشه هست و هر کدوم از دو طرف می تونه هر زمان که اراده کرد، به هر دلیلی قرارداد رو فسخ کنه؛ اما در عقود لازم این طور نیس و واسه برهم زدن و به اصطلاح فسخ قرارداد به باعث قانونی نیازه و دو طرف جز در موارد استثنایی و مشخصی که در قانون اشاره شده، نمی تونن قرارداد رو فسخ کنن.

در اصطلاح حقوقی به حق فسخ قرارداد «خِیار» یا «خیار فسخ» گفته می شه. واژه خیار به معنی اختیاره و منظور از اون اختیاریه که فرد در فسخ معامله داره. درواقع خیار، حقیه که قانون در مواردی به یکی از دو طرف عقد یا هر دوی اونا می ده تا قراردادی رو که منعقد کردن، برهم بزنن. این حق، نیاز به توافق و تراضی دو طرف نداره. مثلا اگه فردی در قراردادی دارای «خیار عیب» باشه (راجبه این خیار به زودی صحبت می کنیم)، می تونه یک طرفه و صرف نظر از رضایت یا نبود رضایت طرف مقابل، قرارداد رو فسخ کنه؛ یعنی، فسخ قرارداد، برخلاف انعقاد قرارداد، تنها به یک اراده نیاز داره.

نمونه هایی از خیارات

گفته شد که فسخ قرارداد در عقود لازم، تنها در موارد مشخصی که در قانون بیان شدن، ممکنه. اینجا سعی می کنیم تا به بعضی از این موارد که پرکاربردتر هستن و ممکنه در معاملات خود به اون برخورده باشین، اشاره کنیم و درخصوص اونا توضیحات مختصری بدیم.

خیار شرط یا شرط خیار

شما در هر قراردادی که منعقد می کنین (به استثنای عقد ضمان، نکاح و وقف) می تونین با طرف مقابل شرط کنین که ظرف مدت معینی (مثلاً یک هفته) بتونین قرارداد رو به هم بزنین. مثلا شما می خواید ماشینی بخرین؛ در زمان انعقاد قرارداد با فروشنده شرط می کنین که یک هفته به شما مهلت بده تا اگه به هر دلیلی از ماشین راضی نبودین، ماشین رو به اون بدین و پول تون رو پس بگیرین. قرارداد بسته شده و شما مالک این ماشین هستین، اما شرط خیار گذاشته اید و اگه خواستین می تونین درطول این یک هفته قرارداد رو به هم بزنین و پول خود رو پس بگیرین.

مطلب مشابه :  تحریک کننده های سیستم عصبی مرکزی کدامند؟

شرط خیار می تونه مخصوص یکی از دو طرف قرارداد یا هر دوی اونا یا حتی شخصی سوم باشه، اما حتما باید مدت محدودی داشته باشه.

خیار غَبن

ممکنه در گوشه و کنار نام این خیار رو شنیده باشین. «غَبن» زمانی ایجاد می شه که در انجام معامله، بین ارزش اون چیزی که پرداخت یا انجام می شه و ارزش اون چیزی که در برابر اون دریافت می شه، تعادل اقتصادی وجود نداشته باشه و یکی از دو طرف متضرر و در اصطلاح «مغبون» شه. مثلا کسی که خونه ای رو که ۴۰ میلیون تومن ارزش داره به قیمت ۸۰ میلیون تومن خریداری می کنه، از این معامله مغبون شده و زیان دیده؛ پس اینجا حق داره که معامله رو برهم بزنه. دقت کنین که شرط ایجاد خیار غبن اینه که فرد از زیان خودآگاه نباشه. اگه شما بدونین که ارزش خونه ای که دارین می خرید ۴۰ میلیون بیشتر نیس و با این حال ۸۰ میلیون بدین و خونه رو بخرین، مغبون حساب نمی شین. این حق فسخ، حمایتی قانونی واسه کسانیه که ناخواسته و نادانسته تن به معامله ای میدن و درنتیجه ی اون متضرر می شن و زیانی فاحش می بینن. ضمنا، هر نوع ضرر و زیانی هم موجب ایجاد خیار غبن نیس و زیان باید «فاحش» باشه؛ یعنی به میزانی نباشه که خیلی آسون قابل مسامحهه. این خیار در عقود مُعَوَض و قراردادهایی که افراد واسه منافع مادی خود منعقد می کنن، مثل خریدوفروش و اجاره متصوره و نه در عقود رایگانی مثل هِبِه.

خیار عیب

اگه بعد از انعقاد قرارداد روشن شه که در موضوع قرارداد عیبی وجود داشته، طرف قرارداد می تونه مابه ­التفاوت ثروث معیوب یا سالم رو بگیره یا اینکه قرارداد رو فسخ کنه. به این اختیار «خیار عیب» گفته می شه. واسه اینکه خیار عیب واسه کسی به وجود بیاد، دو شرط لازمه:

  • عیب باید مخفی باشه: یعنی عیب ثروث موضوع معامله از دید مشتری مخفی مونده باشه و اون به وجود این عیب آگاه نباشه. مثلا شما یک لپ تاپ خریده اید. بعد از خرید، متوجه میشید که این لپ تاپ نقصی داره و درست کار نمی کنه. اگه شما در زمان خرید از این عیب باخبر باشین و مثلاً به دلیل وجود این عیب از فروشنده تخفیف گرفته باشین، دیگر بعداً حق فسخ قرارداد رو نخواهید داشت.
  • عیب باید در زمان انعقاد قرارداد موجود باشه: این شرط به این معنیه که قبل از انجام معامله یا در زمان انجام اون، موضوع معامله معیوب باشه و اگه عیب بعد از انجام معامله ساخته شد، دیگر شما حق فسخ ندارین. در مثال قبل، اگه بعد از خرید لپ تاپ ضربه ای به اون وارد شده باشه که کارکرد لپ تاپ رو پریشون کرده، شما دیگر حق فسخ این قرارداد رو ندارین؛ چون که عیب زمانی ایجاد شده که مسئولیت ثروث بر عهده ی خود شما بوده.

خیار تَدلیس

«تدلیس» به معنای فریبکاری و مخفی کردن واقعیته. اگه طرف قرارداد عمدا شما رو فریب داده باشه که قراردادی رو منعقد کنین، تدلیس اتفاق افتاده: مثلا اگه کسی نقاشی یک نقاش دیگر رو به عنوان نقاشی استاد فرشچیان به شما بفروشه، در معامله تدلیس کرده. در تدلیس، طرف قرارداد با دسیسه و فریبکاری و دروغ موجب می شه که شما قراردادی رو ببندید که اگه اون فریبکاری و دروغ نبود، شما اون قرارداد رو امضا نمی کردین. اگه شما می دونستین که نقاشی اثر استاد فرشچیان نیس شک نداشته باشین حاضر به خریدن اثر با اون قیمت و شرایط نمی شدید. این تدلیس و فریبکاری قبل از انعقاد قرارداده. در این موارد قانونگذار واسه جبران ضرر وارده، به طرف قرارداد حق داده تا قرارداد خود رو با شخص فریبکار فسخ کنه.

مطلب مشابه :  ویژگی های مهم در خلاقیت

خیارات دیگری هم وجود دارن که به دو طرف یا یکی از اونا حق فسخ قرارداد رو میدن که خارج از حوصله و فرصت این نوشتاره.

آثار فسخ قرارداد

مسئله مهم بعدی که باید به اون بدیم اینه که بعد از فسخ چه اتفاقی میفته؟ یا یعنی فسخ قرارداد چه آثاری داره؟

اثر فسخ، انحلال و از بین رفتن قرارداده. باید توجه داشت که اثر فسخ ناظر به آیندهس؛ یعنی تعهدات آینده (بعد از فسخ) رو از بین می بره؛ اما تعهدات قبلی معتبر باقی می مونن. مثلا اگه شما خونه ای خریده اید و بعد از سه ماه، قرارداد شما به دلیلی فسخ شد؛ اون خونه دیگر واسه شما نیس و باید اونو پس بدین، اما استفاده ی شما از اون خونه ظرف این سه ماه قانونی و درست بوده. گرچه که از این به بعد دیگر حق ندارین از اون خونه استفاده کنین. بعد از فسخ، سعی می شه تا وضع دو طرف به حالت سابق (قبل از انعقاد قرارداد) برگرده. مثلا اگه پولی که مبادله شده، پس داده شه، خونه رو پس میدید و پول خود رو پس می گیرین. اینجا سعی می شه که تا حد امکان شرایط به شرایط قبل از قرارداد برگردد.

نحوه ی فسخ قرارداد

حال که تا حدی با بعضی از موجبات فسخ قرارداد آشنا شدیم باید به یک سؤال دیگر هم جواب دهیم: چیجوری باید قرارداد رو فسخ کرد؟ فسخ قرارداد چه تشریفاتی داره؟

گفته شد که حق فسخ یک طرفه و تنها نیاز به یک اراده داره؛ پس اگه شما قراردادی بسته اید و حالا به دلیلی حق فسخ دارین، احتیاجی به توافق با طرف مقابل و دریافت رضایت اون ندارین. با اینحال شما طی قراردادی پایبند به چیزی شدین و ممکنه طرف مقابل شما خیلی آسون تصمیم شما واسه فسخ قرارداد رو قبول نکنه و مثلا پول یا ثروث شما رو پس نده؛ پس ممکنه ضرورت داشته باشین که به دادگاه مراجعه کنین و از دادگاه بخواهید تا فسخ قرارداد شما رو اعلام کنه؛ این اراده ی شماس که قرارداد رو فسخ می کنه اما اراده ی شما و همینطور وجود باعث قانونی فسخ باید گرفتن و اثبات شه. این به ویژه زمانی که قرارداد در دفاتر اسناد رسمی ثبت می شه ضرورت داره: واسه فسخ این قرارداد ارسال حکم دادگاه ضروریه.

در آخر اشاره به این نکته ضروریه، «خیار فسخ» یک حقه و شما می­ توانید از اون استفاده کنین یا از اون صرف نظر کنین یا در اصطلاح حقوقی خیار خود رو اِسقاط کنین. اگه در قراردادی، باعث، فسخ ایجاد شده باشه؛ این حق شماس که تصمیم بگیرین که می خواید در این قرارداد باقی بمونین یا نه.

مطالب این مقاله با استفاده از کتاب «اعمال حقوقی» نوشته دکتر ناصر کاتوزیان نوشتن شده.




دیدگاهتان را بنویسید