لقمه حلال و حرام در آیات و روایات و تاثیر آن در شکل …

۲-۲-۵-۱-۳- عدم استجابت دعا
دعا در لغت به معنای خواندن ، درخواست انجام دادن کار و حاجت خواستن است.(ابن منظور، ج۱۴، ۲۵۸). دعا را در اصطلاح شرعی به معنای روی آوردن به خداوند و درخواست از او با حالت خضوع دانسته اند(رشاد، ۱۳۸۵ش، ج۴، ۳۱۹)
خداوند متعال به عیسی بن مریم فرمود: «به ظالمین بنی اسرائیل بگو: در حالی که مال حرامی در تصرف آنهاست مرا نخوانند که در این حال مورد لعن من واقع می شوند و آنها را از نعمت هایم دورشان می سازم»(همان، ۱۱۰)
شخصی به پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) عرض کرد: دوست دارم دعایم مستجاب شود. حضرت فرمود:« خوراک خودت را پاک گردان و از حرام خواری دوری کن»(همان).
۲-۲-۵-۱-۴- قساوت قلب
خوراکی که انسان تناول می کند، اگر پلید و حرام باشد، قلب را تیره می سازد. در این صورت دیگر از او امید خیری نیست و پند و اندرز در او اثر نمی کند و سخت ترین مناظر رقّت بار او را متأثر نمی کنند. امام حسین (علیه السلام) به لشکریان عمرسعد فرمود: « از این که شما نافرمانی ام می کنید، و به سخن من گوش فرا نمی دهید، این است که شکم هایتان از حرام پر شده و بر دل هایتان مهر خورده و دیگر حق را نمی پذیرید. وای بر شما! آیا انصاف نمی دهید؟ آیا گوش فرا نمی دهید!؟»(محدث قمی، ۱۱۰).
شریک بن عبدالله بن سنان فرزند انس نخعی کوفی، در سال ۷۵ق در خراسان بدنیا آمد و در سال ۱۷۷ق در کوفه از دنیا رفت. وی عالمی با تقوا و فقیهی باهوش بود. مهدی عباسی او را احضار کرد و او را واداشت که یکی از این سه کار را بکند: یا منصب قضاوت را بپذیرد، یا معلم و مربی اطفال خلیفه باشد، یا یک مرتبه مهمان سفره خاص خلیفه باشد.
شریک خوردن طعام را اختیار کرد و آن را از دو کار دیگر آسان تر شمرد. خلیفه به آشپز مخصوص دستور داد تا انواع خوراکی های لذیذ را تدارک ببیند. چون شریک از غذاهای لذیذ حرام خورد. آشپز گفت: شریک پس از خوردن این غذا رستگار نخواهد شد و همان طور هم شد. چرا که آن لقمه های حرام چنان در او تأثیر کرد که دو کار دیگر را هم پذیرفت؛ هم قاضی شد هم مربی اطفال خلیفه. گویند: وقتی حواله ای داشت و در گرفتن آن از بیت المال سختگیری می کرد، خزینه دار گفت: تو به ما گندمی نفروخته ای که در گرفتن آن چنین سختگیری می کنی! گفت: بلی، چیزی مهم تر از گندم را فروختم و آن دین خودم است(محدث قمی، ج۱، ۶۹۸).
۲-۲-۵-۲- آثار اجتماعی لقمه حرام
بررسی آثار اجتماعی مال حرام نشان می دهد که وقتی فرد فرد اجتماع از گرفتن مال حرام ابایی نداشته باشند و هر کس تنها به این فکر باشد که چگونه جیب خود را پر نموده و جیب دیگران را خالی کند، روح برادری و نوع دوستی از جامعه رخت بر می بندد و در نتیجه اخلاق اجتماعی در جامعه به خطر می افتد؛ چه اینکه تغییر سرنوشت اجتماع در گرو تغییر اخلاق و رفتار مردم است.
بنابراین، لقمه هایی که برگرفته از درآمد حرام است، بر رفتار و اخلاق اجتماعی اثر نامطلوب می گذارد؛ چرا که درآمدهای حرام در جامعه، منشاء ایجاد کینه و دشمنی می شود و صلح و صفا را از بین می برد. همچنین گسترش لقمه حرام در جامعه موجب از بین رفتن فضایل می گردد و باعث متلاشی شدن اصول اخلاق اجتماعی شده و نهایتاً جامعه دچار هرج و مرج و بی بند و باری می شود.
رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرمایند: « اِنَّ أَخوَفَ مَا أخافُ عَلَی أُمَّتِی مِن بَعدِی هَذِهِ المَکاسِبُ الحَرامُ » بیمناکترین چیزی که بر امّت خود از آن می ترسم، این درآمدهای حرام است(کلینی، ۱۳۶۵ش، ج۵، ۲۴).
۲-۳-انسان و طلب روزی
۲-۳-۱- مقدمه
اگر به مسأله اراده و انتخاب انسان در طلب رزق و روزی خود در زندگی توجه لازم شود این نکته به خوبی روشن می شود که این اراده انسان هاست که ارازقی که خداوند برای آنها در نظر گرفته و معلوم کرده است را حلال می کند یا حرام. به این معنی که اگر انسان اراده کند و از غذاهای تحریم شده و مکاسب حرام خود داری کند و در طلب رزق از کسب حلال امرار معاش کند رزقی که در اصل حلال بوده رابه صورت حلال مصرف خواهد کرد و اگر اراده او در برابر وسوسه های شیطان ضعیف شود و از خوردنی های حرام استفاده کند و امرار معاش او نیز حرام باشد همان رزق حلال را با اراده خود حرام کرده است به همین دلیل در این قسمت نقش انسان و کوشش او را در طلب روزی خود مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
در بررسی مسأله رزق از یک سو به آیات شریف قرآن و روایات متعددی برخورد می شود که روزی انسان و تمام موجودات از جانب پروردگار مقدر شده است و اگر بسط و تنگی در ارزاق هست ، همه از جانب اوست و از سوی دیگر ،آیات شریفه و روایات منقول از معصومین(علیه السلام) تلاش و کوشش آدمی را در رزقش دخیل و مؤثر دانسته و در موارد متعددی او را به تلاش و کوشش تشویق کرده است. با توجه به آیات و روایت این سؤال پیش می آید که جمع بین این دو دسته از آیات چگونه میسر است ، یعنی اگر روزی مقدر و از پیش تعیین شده است دیگر تلاش و کوشش بیشتر در جلب رزق چه مفهومی می تواند داشته باشد؟
سؤال مذکور ، سؤالی مطرح و مهم است که عدم تبیین پاسخ صحیح و مبتنی بر اسناد و دلایل قانع کننده از دیدگاه دین می تواند انحرافات بزرگی در اذهان ایجاد نماید ، چناچه برخی را به انکار نقش تلاش و برخی را به انکار تقدیر الهی مبتلا سازد.
در این بخش برآنیم با توجه به آیات و روایات به عوامل افزایش و کاهش روزی بپردازیم تا از انحرافات احتمالی ذکر شده جلوگیری شود.
۲-۳-۲- گستردگی و تنگی روزی
آنچه از مطالب گذشته برداشت می شود این است که بنابر رازق بودن خداوند ، رزق و روزی مستقیماً به دست حضرت حق است و از آنجا که خزائن عالم در دست اوست و تمام رزق و روزی ها نیز زیر قبضه قدرت او قرار دارد و طبق مشیتش که از حکمت او سرچشمه می گیرد و مصالح بندگان درآن لحاظ است آن را تقدیم می کند.علاوه بر تعلق ارزاق بحث دیگری در اینجا پیش می آید و آن گستردگی ارزاق از ناحیه خداوند برای مخلوقات خود است. در قرآن کریم و روایات فروانی باعبارت « وَ تَرْزُقُ مَن تَشَاءُ بِغَیرِْ حِسَابٍ» (آل عمران/۲۷) ؛ « و به هر کس بخواهى، بدون حساب، روزى مى‏بخشى.» و « یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ بِغَیرِْ حِسَابٍ» (بقره/۲۱۲) ؛ « و خداوند، هر کس را بخواهد بدون حساب روزى مى‏دهد. » ،( آل عمران/۳۷ ) ، ( نور/۳۸) و عبارت هایی از این قبیل که در برگیرنده همین مفهوم است مانند (غافر/۴۰) ، (شوری/۱۲) ، (زمر/۵۲) و … به آن اشاره شده است. همچنین در روایات بسیاری نیز به زیاد و کم شدن روزی از جانب خداوند اشاره شده است که به نمونه ای از آن اشاره می کنیم:
امام علی (علیه السلام) : «بهره هر کسی ، همچون قطره های باران که از آسمان به زمین فرو می آید ، به هر کس کم و بیش آنچه سهم اوست می رسد….»(ری شهری، ج۵،۲۰۴۱)
امام علی (علیه السلام) : «کسی جز خدای رزاق(روزی رسان ) مالک نگهداشتن روزی و یا فروریختن آن نیست»( محلاتی، ۱۳۸۰ ش، ۴۶۹)
اینکه معیار گستردگی و تنگی و فلسفه و حکمت آن چیست ؟ و چه عواملی بر این فراخی و تنگی تأثیر گذار است ؟
در این قسمت به آن اشاره خواهد شد. همان گونه که در معنای رزق گفته شد « رزق» بودن چیزی بستگی به اندازه ی استفاده از آن چیز دارد. چه بسار به افراد مال فراوانی عطاء شده ، لیکن جز مقدار کمی از آن استفاده می کند و بقیه رزق او محسوب نمی شود و وبال گردن اوست . بنابراین وسعت و تنگی رزق غیر از کثرت مال و قلت آن است. ممکن از کسی با داشتن اموال زیاد ، کم روزی ترین افراد باشد و برعکس کسی با داشتن مال کم پر روزی ترین آنها باشد.( الهادی،۱۳۷۵ش، ۲۹)
و دیگر این که در این زمینه هرگز نباید تصور کنیم که وسعت رزق دلیل بر محبت خداوند و یا تنگی معیشت دلیل بر خشم و غضب اوست . چراکه این برداشت ، برداشتی سطحی نگرانه است. چراکه تنگی و فراخی ارزاق هر کدام بر اساس حکمت
خداوند رزاق است و حکمت و فلسفه تفاوت روزیها را می توان در موراد زیر گنجاند.
۱- تعادل اجتماعی و خدمت مردم به یکدیگر : یکی از حکمت های تفاوت روزی بندگان آن است که مردم به یکدیگر خدمت کرده و تعامل اجتماعی داشته باشند. خداوند متعال در قران کریم می فرماید : «…نَحْنُ قَسَمْنَا بَیْنَهُم مَّعِیشَتهَُمْ فىِ الْحَیَوهِ الدُّنْیَا وَ رَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّیَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًا سُخْرِیًّا …» (زخرف/۳۲) ؛ «ما معیشت آنها را در حیات دنیا در میانشان تقسیم کردیم و بعضى را بر بعضى برترى دادیم تا یکدیگر را مسخر کرده (و با هم تعاون نمایند …»( شجاعینی باغینی، ۷۳)
کثرت حوائج انسان در زندگی دنیا آن قدر زیاد است که هر فرد نمی تواند آنها را به تنهایی بر آورده کند بنابر این خداوند بنا بر مصلحت بندگان روزی آنان را میان آنان تقسیم کرده است و کس حق اظهار نظر در این باره ندارد و مجبورند که به طور اجتماعی زندگی کنند. در این جریان برای تأمین نیازمندی های اجتماع بعضی ، بعضی دیگر را به خدمت می گیرند و از آنان استفاده می نمایند تا امور عالم تنظیم شود و بدین گونه اساس زندگی انسان تعاون قرار می گیرد.(طباطبایی، ج۱۸،۱۴۸)
۲- جلوگیری از سرکشی و تجاوز مردم : یکی از حکمت های تفاوت روزی جلوگیری از سرکشی انسان ها در روی زمین است. چنانچه خداوند متعال می فرماید : « وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْاْ فىِ الْأَرْضِ …» (شوری/۲۷) ؛ «هر گاه خداوند روزى را براى بندگانش وسعت بخشد، در زمین طغیان و ستم مى‏کنند »
اگر خداوند روزى را بر بندگان آن طور که می خواهند گسترش می داد نعمت خدا را سبک می شمردند، و بچشم و هم چشمى می پرداختند، و در روى زمین ستم روا می داشتند، و بدین وسیله از طاعت الهى بیرون می رفتند چرا که طبیعت مال این است که وقتی زیاد شد طغیان و استکبار می آورد. به همین جهت خدای تعالی رزق را به اندازه نازل می کند چراکه می داند هر یک از بندگان استحقاق چه مقدار از رزق را دارد.(طبرسی، ج۲۲،۱۳۹)
۳- آزمایش بندگان : گستردگی یا تنگی روزی ، وسیله ای است برای آزمایش که همه انسان ها باید در این جهان آزمایش شوند ، گروهی با ثروت و گروهی با فقر. خداوند متعال می فرماید : « وَ لَنَبْلُوَنَّکُم بِشىَ‏ْءٍ مِّنَ الخَْوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَنفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ… » (بقره/۱۵۵) ؛ « قطعاً همه شما را با چیزى از ترس، گرسنگى، و کاهش در مالها و جانها و میوه‏ها، آزمایش مى‏کنیم»
در این آیه مراد از آزمایش این است که نحوه عمل کسى را که آزمایش می کند نسبت به شما انجام می دهیم تا آنچه ما واقعاً می دانستیم محقّق و ظاهر گردد چرا که رسیدنشان به معالی فراهم نمی شود و زندگی شرافتمندانه انسان صافی نمی شود و به دین حنیف نخواند رسید مگر با آزمایش خداوندی.(طباطبایی، ج۱،۵۳۰)
۴- تذکر ، تنبیه ، عبرت گیری: گاهی تنگی و گشایش روزی ، برای این است که انسان با دقت در زندگی خود و دیگران و توجه به مشکل های فراوانی که به دلیل ثروتمند بودن یا تنگ دست بودن دچار شده اند پی ببرند و پند و عبرت گیرند. برای نمونه قرآن به فرعون و قوم او اشاره کرده و می فرماید : « وَ لَقَدْ أَخَذْنَا ءَالَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِّنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ» (اعراف/۱۳۰) ؛ « و ما نزدیکان فرعون (و قوم او) را به خشکسالى و کمبود میوه‏ها گرفتار کردیم، شاید متذکر گردند!»
خدای سبحان در این آیه با قسمی که یاد می کند می فرماید : آل فرعون یعنی همان قبطی ها را که فامیل او بودند به قحطی های متعدد و کمی میوه ها و دچار کرد تا شاید متذکر شوند چرا که انسان زمانی ارزش تعمتی را می داند که به ضد آن مبتلا شود چنانچه زجاج در این مورد می گوید : آنها گرفتار زیان مالی شدند ، زیرا این گرفتاری ها باعث رقت قلوب و توجه به خدا می شود.(طباطبایی، ج۸،۲۹۰)
۵- نتجه اعمال : درست است که مشیت الهی علت اصلی فراخی و تنگی روزی ها ست اما نقش خود انسان را نیز نباید نادیده گرفت . قرآن کریم در این زمینه می فرماید : « وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى ءَامَنُواْ وَ اتَّقَوْاْ لَفَتَحْنَا عَلَیهِْم بَرَکَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ لَکِن کَذَّبُواْ فَأَخَذْنَاهُم بِمَا کَانُواْ یَکْسِبُونَ» (اعراف/۹۶) ؛ « و اگر اهل شهرها و آبادیها، ایمان مى‏آوردند و تقوا پیشه مى‏کردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها مى‏گشودیم ولى (آنها حق را) تکذیب کردند ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم.»( فولادگر، ۱۳۸۲ ش،۳۲)
این آیه به بیان این مطلب می پردازد که : امتهای پیشین بر اثر کردار زشت خود به هلاکت رسیدند و اگر پیامبران را تصدیق و از معصیت پرهیز می کردند خیرات روز افزون از آسمان برای آنها گشوده می شود. به عبارت دیگر اینگونه عذابها در حقیقت اعمال خود مردم است که به آنان بر میگردد.(طبرسی، ج۹، ۱۹۸)
اکنون مناسب است بعد از مبحث فلسفه وسعت رزق و تنگی آن ، بحث عوامل افزایش روزی و کاهش روزی را مطرح و در آیات و روایات مورد بررسی قرار داده که از میان انبوهی به ذکر چند نمونه پرداخته می شود:
۲-۳-۲-۱- عوامل افزایش روزی
۲-۳-۲-۱-۱- کار و تلاش
قرآن در آیات متعددی تلاش و کوشش انسان را برای کسب روزی و معاش لازم و ضرروی می داند و او را به تلاش و کوشش تشویق می کند . چنانچه می فرماید :
الف ) « وَ أَن لَّیْسَ لِلْانسَانِ إِلَّا مَا سَعَى‏» (نجم/۳۹) ؛ « و اینکه براى انسان بهره‏اى جز سعى و کوشش او نیست.»
ب) « هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُواْ فىِ مَنَاکِبهَِا وَ کلُُواْ مِن رِّزْقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ» (ملک/۱۵) ؛ « او کسى است که زمین را براى شما رام کرد، بر شانه‏هاى آن راه بروید و از روزیهاى خداوند بخورید و بازگشت و اجتماع همه به سوى اوست!»
ج) « فَإِذَا قُضِیَتِ الصَّلَوهُ فَانتَشِرُواْ فىِ الْأَرْضِ وَ ابْتَغُواْ مِن فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْکُرُواْ اللَّهَ کَثِیرًا لَّعَلَّکمُ‏ْ تُفْلِحُونَ» (جمعه/۱۰) ؛ « و هنگامى که نماز پایان گرفت (شما آزادید) در زمین پراکنده شوید و از فضل خدا بطلبید، و خدا را بسیار یاد کنید شاید رستگار شوید!»
همچنین در روایات نیز معصومین به تلاش در جهت کسب ارزاق بهای بسیار داده اند که به نمونه هایی از آن اشاره می شود :
امام صادق (علیه السلام) : « امیر المؤمنین (علیه السلام) بیل میزد و کشاورزی و نهالکاری می کرد، آن حضرت هزار بنده را از مال و دسترنج خود خرید و آزاد می کرد.»(ری شهری، ج۵،۲۰۶۱)
فضل بن ابی قرّه: «خدمت امام صادق(علیه السلام) که در باغش مشغول کار بود رسیدم و عرض کردم : خدا ما را فدای شما کند ، اجازه بدهید ما برایتان کار کنیم یا غلامان این کار را انجام دهند. حضرت فرمود : نه ، مرا به حال خود بگذارید ؛ زیرا دوست دارم خداوند عز و جل مرا در حال کار کردن و زحمت کشیدن برای کسب روزی حلال ببیند.»( همان ، ج۵،۲۰۶۱)

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.